krzyż

See also: krzyz and Krzyż

Old Polish

Etymology

    Borrowed from Old Czech kříž.[1]

    Pronunciation

    • IPA(key): (10th–15th CE) /kr̝iːʃ/
    • IPA(key): (15th CE) /kr̝iʃ/

    Noun

    krzyż m animacy unattested

    1. (attested in Lesser Poland) cross (cross-shaped type of gallows)
    2. (figuratively, attested in Lesser Poland) cross, cross to bear (hardship, difficulty, suffering)
      • 1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności‎[2], [3], [4], volume XXIV, Częstochowa, page 350:
        Mussymy szą falbicz w crzyszv nasschego pana Ihu Crista, w gemsze gest zbawyenye nassche
        [Musimy się falbić w krzyżu naszego Pana Jezu Krysta, w jemże jest zbawienie nasze]
    3. (Christianity) Used in memory of Christ's suffering on the cross.
      • 1853 [End of the 15th century], Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Piśmiennictwo polskie od czasów najdawniejszych aż do roku 1830, volume 4, page 140:
        Krzysz, wlocznyą bozą w zwem szerczyu myeymy
        [Krzyż, włocznią bożą w swem sercu miejmy]
    4. (attested in Masovia, Lesser Poland) cross (object shaped like a cross)
      • 1886 [c. 1455-1460], Emil Kałużniacki, editor, Die polnische Recension der Magdeburger Urtheile und die einschlägigen deutschen, lateinischen und czechischen Sammlungen, page 212:
        Moze (sc. wojt) szwą nyewynnoscz przyszaga vkazacz na krzyszv
        [Może (sc. wojt) swą niewinność przysięgą ukazać na krzyżu]
      • 1950 [1472], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 3063, Warsaw:
        Jako my nye dzirszymy gymyenya gwalthem, za kthore Jakvb zamyaną vdzelal, thako nam pomozi boog y szwanthi crzisch
        [Jako my nie dzirżymy jimienia gwałtem, za ktore Jakub zamianę udziełał, tako nam pomoży Bog i święty krzyż]
      • 1895 [1412], Archiwum Komisji Prawniczej. Collectanea ex Archivo Collegii Iuridici‎[5], volume VIIIa, page 113:
        De cleynodio et proclamacione Nowyni: deferentes crucem in appendio vlg. krzisz w zawasse
        [De cleynodio et proclamacione Nowiny: deferentes crucem in appendio vlg. krzyż w zawiasie]
      • 1913 [1480], Kazimierz Kaczmarczyk, editor, Księgi przyjęć do prawa miejskiego w Krakowie. Libri iuris civilis Cracoviensis 1392-1506‎[6], number 7886, Krakow:
        Micolai de Posznania, cognomine vlg. s [c]krzysem dictus
        [Mikołaj de Poznania, cognomine vlg. z [c]krzyżem dictus]
      1. cross (symbolic gesture in the shape of a cross on one's body)
        • 1853 [Middle of the 15th century], Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Piśmiennictwo polskie od czasów najdawniejszych aż do roku 1830, volume 4, page 35:
          Kasdy przesznamionuy sya sznamyenyem svyanthego krzyza
          [Każdy przeznamionuj się znamieniem świętego krzyża]
    5. (attested in Greater Poland) cross (cross-shaped sign)
      • 1959 [1427], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 1248, Poznań:
        Jaco pąny Katherzina Gorzewska posląla szwego rzacza sze czterdzesczy kmothoviczy y vczinyly cruces al. krzisew et incisiones al. naczoszew faciendo granicies al. granicze in silva
        [Jako pani Katerzyna Gorzewska posłała swego rzą[d]cę ze czterdzieści kmiotowicy i uczynili cruces al. krzyżew et incisiones al. naciosow faciendo granicies al. granice in silva]

    Derived terms

    adverbs
    verbs
    • praw być na krzyżu impf

    Descendants

    • Polish: krzyż, krzyz (Łowicz, Złaków Borowy, Duplice Duże, Osiek, Różyce, Masovian Borderland)

    References

    1. ^ Šekli, Matej (2015), “Old Romance place names in early South Slavic and late Proto-Slavic sound changes”, in Linguistica‎[1], volume 55(1), archived from the original on 13 April 2026, page 106

    Polish

    Alternative forms

    Etymology

    Inherited from Old Polish krzyż.

    For similar religious borrowings, compare Rzym (“Rome”), Żyd (“Jew”).

    Pronunciation

     
    • IPA(key): /ˈkʂɘʂ/
    • (Middle Polish) IPA(key): (16th c.) /kr̝ɨʂ/, (17th–18th c.) /kʂɨʂ/
    • Audio 1:(file)
    • Audio 2:(file)
    • Rhymes: -ɘʂ
    • Syllabification: krzyż
    • Homophone: Krzyż

    Noun

    krzyż m inan (diminutive krzyżyk)

    1. cross
    2. (anatomy) sacrum
    3. (heraldry) cross

    Declension

    Declension of krzyż
    singular plural
    nominative krzyż krzyże
    genitive krzyża krzyży, krzyżów
    dative krzyżowi krzyżom
    accusative krzyż krzyże
    instrumental krzyżem krzyżami
    locative krzyżu krzyżach
    vocative krzyżu krzyże

    Derived terms

    Descendants

    Further reading

    • “krzyż”, in Wielki słownik języka polskiego‎[7] (in Polish), Instytut Języka Polskiego PAN
    • “krzyż”, in Polish dictionaries at PWN‎[8] (in Polish)