przywilej

Old Polish

Etymology

    Learned borrowing from Latin prīvilēgium. First attested in 1393.

    Pronunciation

    • IPA(key): (10th–15th CE) /pr̝ivilʲɛːj/
    • IPA(key): (15th CE) /pr̝ivilʲej/

    Noun

    przywilej m inan (related adjective przywilejny)

    1. (attested in Sieradz-Łęczyca, Greater Poland, Masovia, Lesser Poland) privilege (document granting or confirming certain rights)
      • 1897 [1393], Teki Adolfa Pawińskiego‎[1], volume IV, number 4637, Łęczyca Land:
        Sicut Nicolaus wroczil prziviley aput Petrum et non restituit eum
        [Sicut Nicolaus wrocił prziwilej aput Petrum et non restituiteum]
      • 1856-1870 [1398], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki‎[2], volume VIII, number 6388:
        Esz Dobco ne bil *gospodarzam any w trzimanu dzedzini […] nigdi taco, iaco na prziwileyw stogy
        [Eż Dobko nie był gospodarzem ani w trzymaniu dziedziny […] nigdy tako, jako na przywileju stoji]
      • 1856-1870 [1398], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki‎[3], volume VIII, number 6772:
        Jaco w Iedlczi bilo nemeczske prawo, ale sginanl prziuiley
        [Jako w Jedlcy było niemieckie prawo, ale zginął przywilej]
      • 1888 [1411], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV‎[4], Greater Poland, page 90:
        Stanislaw czso bral pczoly, to bral na prawem swem, yako na przywileyu ma
        [Stanisław czso brał pczoły, to brał na prawem swem, jako na przywileju ma]
      • 1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 28:
        Theesz aczbi natho przywyleymy naszymy alybo naszych namyastkow oczwirdzeny byli ythy przywyleye ylko kthemv yako szmyerthnee abląndnee prooznee czynymy kazymy wsrzvczami y od szywami
        [Też aczby na to przywilejmi naszymi alibo naszych namiastkow oćwirdzeni byli i ty przywileje, ilko k temu jako śmiertne a błędne, prozne czynimy, kazimy, wz rzucamy i odzywamy.]
      • 1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 43:
        Oprzywyleyoch atwardosczy gych tesz gdi ktho przeczywko swemv przywyleyovi wkakeykole rzeczi pozwan bądze avkazvyącz swoy przywyley wsządze straczy othny[e]go copą Acz ten powod poszywayaczy przessąndze przikazany nyebądzye chczecz przyszącz Iako nyewyedzal bicz przywyleyowanego Aprzywyley ymyecz tedi powynyen bądze wroczicz ten tho powod samprzowy thą kopą Alye gynako bicz chczemy gdi by przysząkl szą nyewyedzecz samprza bicz przywyleywanego alybo przywyley mayączego
        [O przywilejoch a twardości jich. Statuimus. Ustawiamy też, gdy kto przeciwko swemu przywilejowi w kakiejkole rzeczy pozwan będzie a ukazując swoj przywilej w sądzie straci ot niego kopę, acz ten powod pozywający przez sędzie przykazany nie będzie chcieć przysiąc, jako nie wiedział [sąprza] być przywilejowanego a przywilej imieć, tedy powinien będzie wrocić ten to powod samprzowi tę kopę. Ale jinako być chcemy, gdyby przysiągł się nie wiedzieć samprza być przywilej[o]wanego alibo przywilej mającego.]
      • 1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 62:
        Odanyaach Atestamenczech aby wyekvystą mocz myaly Hoc statuto Thim vstawyenym wyekvystą mocz ymayączym wykladami skazvyącz Aby danyni nyeporvszne amoczne szstacz myali Any gym tho wadzicz ma yszby przywylyey nanye nyebyl vidan gdi bi tylko szmyerczą dawcze alybo gego cziya danyna byla poczwirdzyli szą Anawyącey thym ktorzy sznamy alybo sznaszymy namyasthky bądączy nawoynye mązzne boyvyącz zabyczi danyna ma wzzącz mocz wyekvystą
        [O dani[n]ach a testamenciech, aby wiekuistą moc miały Hoc statuto. Tym ustawienim wiekuistą moc imającym wykładamy skazując, aby daniny nieporuszne a mocne stać miały, ani jim to wadzić ma, iżby przywilej na nie nie był wydan, gdyby tylko śmiercią dawce alibo jego, czyja danina była, poćwirdziły się, a nawięcej tym, ktorzy s nami alibo s naszymi namiastki będący na wojnie, mężnie bojując zabici, danina ma wziąć moc wiekuistą.]
      • 1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I‎[5], Lesser Poland, page 33:
        Oprzywyleya straczenyv gdy kto nyesadzy KTo sam tego nyetrzyma czso naswem przywyleyv yma podlug prawa dawnego sam to stracza
        [O przywileja straceniu, gdy kto nie sądzi podług jego Kto sam tego nie trzyma, cso na swem przywileju ima, podług prawa dawnego sam to straca.]
      • 1908 [1471], Sprawozdania z Posiedzeń Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, volume VIII, pages 2, 34:
        *Anym przywyleya na tho gymyenye nye wzalem
        [Anim przywileja na to jimienie nie wziąłem]
    2. (attested in Lesser Poland, Masovia) privilege (special rights)
      • 1874-1891 [c. 1420], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności‎[6], [7], [8], volume XXIV, page 84:
        Pater […] misit filium suum in priwilegium adopcionis vlg. na przywiley na wszwoloni
        [Pater... misit filium suum in priwilegium adopcionis vlg. na przywilej na wzwoleni[e]]
      • 1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 43:
        Oprzywyleyoch atwardosczy gych
        [O przywilejoch a twardości jich]
      • 1880-1894 [XV med.], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności‎[9], volume V, page 277:
        Quo aliud sunt eius delicie, nisi plenitudo omnis gratie, yirtutum omnium abundancia et prerogantia, a przywyley, glorie singularis
        [Quo aliud sunt eius delicie, nisi plenitudo omnis gratie, yirtutum omnium abundancia et prerogantia, a przywilej, glorie singularis]
      • 1908 [1454], Sprawozdania z Posiedzeń Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, volume VIII, pages 2, 45:
        Yaco ya przivileyow na dzedzina […] z Andrzeyem nyerosdzelona nye mam
        [Jako ja przywilejow na dziedzinę […] z Andrzejem nierozdzieloną nie mam]
      • 1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 34, 4:
        Gdyby szye radczczą albo przyszasznyk […] przylubowalby szye ku dworu albo przymylowal […] , a tho szgyednal, aby myastho […] przywyley szlomyono […] , czo gest gego pokuta?
        [Gdyby sie radźca albo przysiężnik […] przylubowałby sie ku dworu albo przymiłował […] , a to zjednał, aby miastu […] przywilej złomiono […] , co jest jego pokuta?]
      • 1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 35, 1:
        Aley pytalyszczye nasz o prawo thymy slowy Gdyby szye radczczą albo przyszasznyk albo pospolny czlowyek ktorykoly bąndz przylubowalby szye ku dworu albo przymylowal albo dzerzal Atho szgyednal aby myastho pyszane prawo albo przywyley szlomyono albo szkazono przesz gwaltowną raka albo gwaltownye Czo gest gego pokuta albo czo za to ma czyrpyecz lubo pokupycz Sprawa pravego
        [Dalej pytaliście nas o prawo tymi słowy: Gdyby sie radźca albo przysiężnik, albo pospolny człowiek ktorykoli bądź przylubowałby sie ku dworu albo przymiłował, albo dzierżał, a to zjednał, aby miastu pisane prawo albo przywilej złomiono albo skażono przez gwałtowną rękę albo gwałtownie, co jest jego pokuta, albo co za to ma cirpieć lubo pokupić z prawa prawego?]
      • 1908 [1463], Sprawozdania z Posiedzeń Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, volume VIII, pages 2, 44:
        Cząscz maczerzista […] przivilegyem pocrivam
        [Część macierzystą […] przywilejem pokrywam]
      • 1950 [1468], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 3099, Warsaw:
        Czo dzirscha, tho dzirzą za prziwileem
        [Co dzirża, to dzirża za przywilejem]
      • 1892 [1484], Hieronim Łopaciński, editor, Reguła trzeciego zakonu św. Franciszka i drobniejsze zabytki języka polskiego z końca w. XV i początku XVI‎[10], Krakow, page 716:
        Ktorym obyczayem braczia y tez syosthry mayą byczi bronyeny y takyez gych przyvileye
        [Ktorym obyczajem bracia i też siostry mają być bronieni i takież jich przywileje]
      • 1892 [1484], Hieronim Łopaciński, editor, Reguła trzeciego zakonu św. Franciszka i drobniejsze zabytki języka polskiego z końca w. XV i początku XVI‎[11], Krakow, page 716:
        Iesthlyby ktory pan […] nagabal braczią y tez by czynyl naprzeczyw gych przyvileyom
        [Jestliby ktory pan […] nagabał bracia i też by czynił naprzeciw jich przywilejom]
      • 1887 [1482-1483], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski‎[12], Krakow, Brodnia, page 46b:
        O mili Jesucriste, ktori blogoslawiony pannye matce swogim swiantego Joachima y swiątą Anna osobnym prziwileiem za rodzice raczil wibracz
        [O miły Jesukryste, ktory błogosławiony Pannie, matce swojej, świętego Joachyma i świętą Annę osobnym przywilejem za rodzice raczył wybrać]
      • Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa‎[13], page 513:
        Iudaschv, […] gdzyesch dzyal przyvyley, yze czye apostolem vybral?
        [Judaszu, […] gdzieś dział przywilej, iże cie apostołem wybrał?]

    Declension

    Declension of przywilej
    singular plural
    nominative przywilej przywileje
    genitive przywileja przywilejów
    dative przywile­jowi przywilejom
    accusative przywilej przywileje
    instrumental przywilejem przywilejmi
    locative przywileju przy­wilejoch
    vocative — —

    Derived terms

    nouns
    • przywilej dobrowolny
    • przywilej korzenny
    verbs
    • przywilejować impf

    Descendants

    • Polish: przywilej, przywileg (Middle Polish), przywilejá (Western Kraków, Krzęcin), przywilija (Podhale, Rabka-Zdrój)
    • Silesian: prziwilej

    References

    Polish

    Alternative forms

    Etymology

      Inherited from Old Polish przywilej.

      Pronunciation

       
      • IPA(key): /pʂɘˈvi.lɛj/
      • Audio:(file)
      • Rhymes: -ilɛj
      • Syllabification: przy‧wi‧lej

      Noun

      przywilej m inan

      1. privilege (particular benefit, advantage, or favor; a right or immunity enjoyed by some but not others; a prerogative, preferential treatment)
        1. (Middle Polish, religion) synonym of łaska / dar boży
      2. (historical, law) privilege (decree issued by the ruler, by virtue of which some individuals or the whole state gained certain powers)
        1. (Middle Polish) synonym of dowód osobisty
        2. (Middle Polish) synonym of testament
      3. (law) privilege (right by which a creditor may demand repayment of a debt from the debtor's property before other creditors)
      4. (Near Masovian, Sulkowice, Eastern Kraków, Gdów, Bochnia) synonym of przyzwyczajenie (“disposition, habit”)
      5. (Lasovia, Sandomierz, Bilcza) synonym of wada
      6. (Lasovia) synonym of nałóg (“bad habit, vice”)
      7. (Middle Polish) synonym of prawo / ustawa / dekret

      Declension

      Declension of przywilej
      singular plural
      nominative przywilej przywileje
      genitive przywileju przywilejów, przywilei
      dative przywilejowi przywilejom
      accusative przywilej przywileje
      instrumental przywilejem przywilejami
      locative przywileju przywilejach
      vocative przywileju przywileje
      Attested Middle Polish forms of przywiléj
      singular plural
      nominative przywiléj przywileje, przywileja
      genitive przywileju, przywileja przywilejów
      dative przywilejowi przywilejóm
      accusative przywiléj przywileje, przywileja, przywilija
      instrumental przywilejem, przywileim przywilejmi, przywilejami
      locative przywileju przywilejach, przywilejoch, przywilegiach
      vocative — —

      Derived terms

      nouns

      Further reading

      • Modern Standard Polish:
        • “przywilej”, in Wielki słownik języka polskiego‎[14] (in Polish), Instytut Języka Polskiego PAN
        • “przywilej”, in Polish dictionaries at PWN‎[15] (in Polish)
        • Zygmunt Saloni, et al., editors (2020), “przywilej”, in Słownik gramatyczny języka polskiego [Grammatical Dictionary of Polish]‎[16], 4. online edition, Warszawa
      • Middle Polish:
        • Maria Renata Mayenowa, et al., editors (2010-2023), “przywilej”, in Słownik Polszczyzny XVI Wieku [A Dictionary of 16th Century Polish]
        • “PRZYWILEJ”, in Elektroniczny Słownik Języka Polskiego XVII i XVIII Wieku [Electronic Dictionary of the Polish Language of the XVII and XVIII Century], 25.02.2021
      • Historic dictionaries:
      • Dialectal dictionaries:
        • Jan Karłowicz (1906), “przywilej”, in Jan Łoś, editors, Słownik gwar polskich [Dictionary of Polish dialects] (in Polish), volume 4: P, Kraków: Akademia Umiejętności, page 439