narzec

Old Polish

Etymology

    Inherited from Proto-Slavic *nareťi. By surface analysis, na- + rzec. First attested in 1390.

    Pronunciation

    • IPA(key): (10th–15th CE) /nar̝ɛt͡sʲ/
    • IPA(key): (15th CE) /nar̝ɛt͡sʲ/

    Verb

    narzec pf (imperfective narzekać)

    1. (transitive, attested in Greater Poland) to say; to name; to designate
      • 1959 [1390], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 241, Poznań:
        Voewoda vstal rog na panø Melinskø o 40 marcas, na tho gest Gerwarth woysznego narzekl
        [Wojewoda wstał rok na panią Mielińską o 40 marcas, na to jest Gerwart wojźnego narzekł]
      • 1887, 1889 [1392], Józef Lekszycki, editor, Die ältesten großpolnischen Grodbücher, volume II, number 168, Pyzdry; Gniezno; Kościan:
        Jaszco ąuinąue suos testes addixit, narzekl, et sextum dixit, quod non potuit... tam cito ad juramentum venire
        [Jaśko ąuinąue suos testes addixit, narzekł, et sextum dixit, quod non potuit... tam cito ad juramentum venire]
      • 1872 [XV in.], Konstanty Małkowski, editor, Przegląd najdawniejszych pomników języka polskiego‎[1], page 119:
        Czo Meczlawa Zambina poswala bela tesz Zambina o wødol, o tho iest dostavila gethnacze w søcze narzeczone
        [Co Miecława Ziębina pozwała beła też Ziębinę o wądoł, o to jest dostawiła jednacze w sądzie narzeczone]
      • 1959 [1428], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 1289, Poznań:
        Jszem byl nyemoczen... tedy, kedym mal rok zawity sz narzeczonymi Benakem hy s bracza yego
        [Iżem był niemocen... tedy, kiedym miał rok zawity z narzeczonymi Benakiem hi z bracią jego]
      • 1959 [1428], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 1290, Poznań:
        Jszem byl nyemoczen... tedy, kedym mal rok zawity s narzeczon[y]a Margorzatha
        [Iżem był niemocen... tedy, kiedym miał rok zawity z narzeczoną Margorzatą]
      • c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 38v:
        Deputare id est ordinare dare vel ascribere nąrzecz
        [Deputare id est ordinare dare vel ascribere narzec]
      • 1874-1891 [XV med.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności‎[2], [3], [4], volume XXIII, page 279:
        Adiunxit, gl. adiungit hunc sermonem narzecla
        [Adiunxit, gl. adiungit hunc sermonem narzekła]
    2. (attested in Greater Poland) to reproach; to accuse; to condemn; to question
      • 1960 [1400], Kazimierz Kaczmarczyk, Karol Rzyski, editors, Księga ziemska poznańska. 1400-1407‎[5], number 379, Poznań:
        Andreas... evasit Potrkonem... et Katherinam... super eo, quod sibi imputavit vlg. narzekl, quod iniustum terminum super ipsos astitisset
        [Andreas... evasit Potrkonem... et Katherinam... super eo, quod sibi imputavit vlg. narzekł, quod iniustum terminum super ipsos astitisset]
      • 1902 [1402], “Wybór zapisek sądowych grodzkich i ziemskich wielkopolskich z XV wieku”, in Franciszek Piekosiński, editor, Studia, rozprawy i materiały z dziedziny historii polskiej i prawa polskiego‎[6], volume 6, Poznań, Pyzdry, Kościan, Gniezno, page 110:
        Inter Bawor... actorem et inter Nicolaum ministerialem..., quia dictus Bawor culpam iniunxit sibi, non iuste recognouisse vlg. narzekl gy, quod non iuste recognouisset recognicionem vlg. wstecz inter Simconem... et Baworium
        [Inter Bawor... actorem et inter Nicolaum ministerialem..., quia dictus Bawor culpam iniunxit sibi, non iuste recognouisse vlg. narzekł ji, quod non iuste recognouisset recognicionem vlg. wstecz inter Simconem... et Baworium]
      1. (attested in Greater Poland, law) to contest (to accuse a judge of an unfair or unjust verdict, to question the validity of a court verdict)
        • 1895 [1400], Archiwum Komisji Prawniczej. Collectanea ex Archivo Collegii Iuridici‎[7], volume II, page 73:
          Cum aliquis arguit seu provocat sentenciam castellani Cracoviensis, quod vlg. dicitur na­rzecze vel nagani, pelles emerlinas... dare... teneatur
          [Cum aliquis arguit seu provocat sentenciam castellani Cracoviensis, quod vlg. dicitur na­rzecze vel nagani, pelles emerlinas... dare... teneatur]
        • 1960 [1404], Kazimierz Kaczmarczyk, Karol Rzyski, editors, Księga ziemska poznańska. 1400-1407‎[8], number 1823, Poznań:
          Da michi ius meum, ex quo michi imputasti vlg. narzekl
          [Da michi ius meum, ex quo michi imputasti vlg. narzekł]
        • 1915 [1443], Stanisław Kozierowski, editor, Nieznane zapiski heraldyczne‎[9], volume I, number 27, Greater Poland:
          Przeczslaus... coram iudicio exposuit, quod dum fuit iudex..., tunc quaedam Thomyna kmethonissa... sibi derogauit al. naganila et narzekla
          [Przeczslaus... coram iudicio exposuit, quod dum fuit iudex..., tunc quaedam Thomyna kmethonissa... sibi derogauit al. naganiła et narzekła]
      2. (attested in Greater Poland, hapax legomenon) to contest (to question the validity of a document)
        • 1959 [1432], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 1389, Poznań:
          Jaco to swaczimy, jsze ten list wsd[w]awny pana staroscyn, ktoremusch pan Dobrogosth... narzekl, ten yesd wischedl sprawedliwe s *kanczeleriey staroscziney
          [Jako to świaczymy, iże ten list wzd[w]awny pana starościn, ktoremuż pan Dobrogost... narzekł, ten jest wyszedł sprawiedliwie z kanceleryjey starościnej]
      3. (transitive, attested in Greater Poland) to contest (to make an accusation against someone's nobility, honor, to question someone's nobility, honor)
        • 1960 [1400], Kazimierz Kaczmarczyk, Karol Rzyski, editors, Księga ziemska poznańska. 1400-1407‎[10], number 142, Poznań:
          Albertus dominum palatinum imputavit vlg. narzekl, dicens: Mentiretur iste sicut canis, quis hoc dixit
          [Albertus dominum palatinum imputavit vlg. narzekł, dicens: Mentiretur iste sicut canis, quis hoc dixit]
        • 1960 [1401], Kazimierz Kaczmarczyk, Karol Rzyski, editors, Księga ziemska poznańska. 1400-1407‎[11], number 671, Poznań:
          Derslaus astitit termino super Jacobum..., quod ipsum imputaverat vlg. narzekl, quod esset fur terrestris
          [Derslaus astitit termino super Jacobum..., quod ipsum imputaverat vlg. narzekł, quod esset fur terrestris]
        • 1902 [1402], “Wybór zapisek sądowych grodzkich i ziemskich wielkopolskich z XV wieku”, in Franciszek Piekosiński, editor, Studia, rozprawy i materiały z dziedziny historii polskiej i prawa polskiego‎[12], volume 6, Poznań, Pyzdry, Kościan, Gniezno, page 90:
          Iaszek... imputauit suo honori coram iudicio vlg. narzekl Henrico
          [Iaszek... imputauit suo honori coram iudicio vlg. narzekł Henrico]
        • 1960 [1404], Kazimierz Kaczmarczyk, Karol Rzyski, editors, Księga ziemska poznańska. 1400-1407‎[13], number 1702, Poznań:
          Jacussius... inputasset nobilitati vlg. narzekl Pauli..., quod ipse non esset nobilis
          [Jacussius... inputasset nobilitati vlg. narzekł Pauli..., quod ipse non esset nobilis]
        • 1959 [1404], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 570, Poznań:
          Czso Wawrzinecz narzecl Borislawa, bi bil potwarcza, tego ne ye
          [Cso Wawrzyniec narzekł Borysława, by był potwarca, tego nie je]
        • 1915 [1415], Stanisław Kozierowski, editor, Nieznane zapiski heraldyczne‎[14], volume I, number 7, Greater Poland:
          Petrassius... purgauit se... erga dominam... Bauroy..., pro quo ipsum deputauit al. narzekla
          [Petrassius... purgauit se... erga dominam... Bauroy..., pro quo ipsum deputauit al. narzekła]
        • 1915 [1437], Stanisław Kozierowski, editor, Nieznane zapiski heraldyczne‎[15], volume I, number 21, Greater Poland:
          Mathias... recognouit, quia Stanislao ministeriali non imputauit al. nye narzekl ad honorem ipsius nec ad humanitatem ipsius
          [Mathias... recognouit, quia Stanislao ministeriali non imputauit al. nie narzekł ad honorem ipsius nec ad humanitatem ipsius]
        • 1915 [1440], Stanisław Kozierowski, editor, Nieznane zapiski heraldyczne‎[16], volume I, number 25, Greater Poland:
          Vincencius et Petrus... fuerunt per... Iohannem... infamati al. narzeczeny pro nobilitate al. o szlachta
          [Vincencius et Petrus... fuerunt per... Iohannem... infamati al. narzeczeny pro nobilitate al. o szlachta]
        • 1915 [1443], Stanisław Kozierowski, editor, Nieznane zapiski heraldyczne‎[17], volume I, number 26, Greater Poland:
          Nyemyerza... Albertum... derogauerat al. narzekl
          [Niemierza... Albertum... derogauerat al. narzekł]
        • 1959 [1445], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 1619, Poznań:
          Martinus... et Stanko..., kmethones, debent se expurgare... tribus hominibus... honestis, qui non essent infamati al. narzeczeny
          [Martinus... et Stanko..., kmethones, debent se expurgare... tribus hominibus... honestis, qui non essent infamati al. narzeczeny]
        • 1915 [1467], Stanisław Kozierowski, editor, Nieznane zapiski heraldyczne‎[18], volume I, number 52, Greater Poland:
          Addixerat al. narzekl in honore suo
          [Addixerat al. narzekł in honore suo]
        • 1915 [1468], Stanisław Kozierowski, editor, Nieznane zapiski heraldyczne‎[19], volume I, number 53, Greater Poland:
          Nicolaus... in honorem ipsorum addixit al. narzekl, quod ipsi non essent de nobili genere procreati, sed de ignobili
          [Nicolaus... in honorem ipsorum addixit al. narzekł, quod ipsi non essent de nobili genere procreati, sed de ignobili]
        • 1915 [1470], Stanisław Kozierowski, editor, Nieznane zapiski heraldyczne‎[20], volume I, number 54, Greater Poland:
          Allexander... sibi et honori suo contradixit al. na­rzekl, ad honorem ac nobilitatem suam dixit
          [Allexander... sibi et honori suo contradixit al. narzekł, ad honorem ac nobilitatem suam dixit]
        • 1915 [1471], Stanisław Kozierowski, editor, Nieznane zapiski heraldyczne‎[21], volume I, number 56, Greater Poland:
          Nicolaus... Barthossium inculpauerat al. narzecl byl
          [Nicolaus... Barthossium inculpauerat al. narzekł był]
    3. (hapax legomenon) to sequester, to take into security
      • 1875 [c. 1455-1460], Zygmunt Celichowski, editor, Słowniczek łacińsko- polski wyrazów prawa magdeburskiego z wieku XV. Przedruk homograficzny z kodeksu kórnickiego‎[22], page 1:
        Alloquitur, id est arrestauit al. narzeklby zastaw
        [Alloquitur, id est arrestauit al. narzekłby zastaw]

    Derived terms

    nouns
    • narzeczenie

    Descendants

    • Middle Polish: narzec
    • Silesian: narzec

    References