zë
Albanian
Alternative forms
Pronunciation
- IPA(key): [zə]
Etymology 1
From Proto-Indo-European *ǵʰuonos (“voice”), through Pre-Proto-Albanian *dzwána- and Proto-Albanian *zan, yielding Gheg zâ and Tosk zë. This is Neri’s reconstruction in DPEWA, as cited by de Vaan.[1] Compare Armenian ձայն (jayn, “voice; sound”) and Old Church Slavonic звонъ (zvonŭ, “sound; ringing”).
- Meyer connected the Albanian word with Armenian and Slavic words for “voice; sound”. Orel follows this comparison, reconstructing Proto-Albanian *džana and connecting it with Proto-Indo-European *ǵʰu̯en-.[2][3]
- Camarda proposed a comparison with Greek vocabulary meaning “voice; speech”.[4]
- Pedersen compared Ancient Greek φωνή (phōnḗ, “voice; sound”).[5]
Noun
zë m (plural zëra, definite zëri, definite plural zërat)
- voice
- characteristic sound of something
- (figurative) reputation
- (dated) vote
- item (of goods, on a list), entry (in a ledger or dictionary)
Declension
| singular | plural | |||
|---|---|---|---|---|
| indefinite | definite | indefinite | definite | |
| nominative | zë | zëri | zëra | zërat |
| accusative | zërin | |||
| dative | zëri | zërit | zërave | zërave |
| ablative | zërash | |||
Etymology 2
Uncertain. Several explanations have been proposed.
- Meyer proposed a Slavic borrowing. Neri considers this unlikely given the verb’s archaic morphology.[6][7]
- Çabej compared Sanskrit यमति (yamati, “to hold; restrain”), whereas Wiedemann compared the family of Latin prehendō (“to seize”). Neri rejects both connections on phonological grounds.[6][8][9]
- Orel connected it with *gʷey- (“to conquer”), comparing Sanskrit जयति (jayati, “to win; conquer”) and Ancient Greek βία (bía, “force; power”).[10]
- Matzinger proposed a denominative formation *gʷi̯-ah₂-i̯e/o-. Neri objects that this would yield Albanian zo-, rather than za-.[6][11]
- A connection with *gʷʰen- (“to strike; kill”) is phonologically possible, with “strike” → “hit” → “catch”.[6]
- Neri prefers Proto-Indo-European *gʷeu̯H- (“to obtain”), reconstructing a nasal-infix present *gʷu-né-H- / *gʷu-n-H-´, subsequently remodeled as *gʷeu̯H-n-e/o-. He compares Lithuanian gauti (“to get; receive”).[6]
Under Neri’s proposal, the remodeled present developed through *ǰeu̯ne/o- > *ǰau̯ne/a- > Common Albanian *ǰani/a-, yielding Old Gheg zã, second- and third-person singular zẽ.[6]
Verb
zë (aorist zura, participle zënë)
Conjugation
Show compound tenses:
| participle | zënë | ||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| gerund | duke zënë | ||||||
| infinitive | për të zënë | ||||||
| singular | plural | ||||||
| 1st pers. | 2nd pers. | 3rd pers. | 1st pers. | 2nd pers. | 3rd pers. | ||
| indicative | present | zë | zë | zë | zëmë | zini | zënë |
| imperfect | zija | zije | zinte | zinim | zinit | zinin | |
| aorist | zura | zure | zuri | zumë | zutë | zunë | |
| perfect | kam zënë | ke zënë | ka zënë | kemi zënë | keni zënë | kanë zënë | |
| past perfect | kisha zënë | kishe zënë | kishte zënë | kishim zënë | kishit zënë | kishin zënë | |
| aorist II | pata zënë | pate zënë | pati zënë | patëm zënë | patët zënë | patën zënë | |
| future1 | do të zë | do të zësh | do të zërë | do të zëmë | do të zini | do të zënë | |
| future perfect2 | do të kem zënë | do të kesh zënë | do të ketë zënë | do të kemi zënë | do të keni zënë | do të kenë zënë | |
| subjunctive | present | të zë | të zësh | të zërë | të zëmë | të zini | të zënë |
| imperfect | të zija | të zije | të zinte | të zinim | të zinit | të zinin | |
| perfect | të kem zënë | të kesh zënë | të ketë zënë | të kemi zënë | të keni zënë | të kenë zënë | |
| past perfect | të kisha zënë | të kishe zënë | të kishte zënë | të kishim zënë | të kishit zënë | të kishin zënë | |
| conditional1, 2 | imperfect | do të zija | do të zije | do të zinte | do të zinim | do të zinit | do të zinin |
| past perfect | do të kisha zënë | do të kishe zënë | do të kishte zënë | do të kishim zënë | do të kishit zënë | do të kishin zënë | |
| optative | present | zënça | zënç | zëntë | zënçim | zënçi | zënçin |
| perfect | paça zënë | paç zënë | pastë zënë | paçim zënë | paçit zënë | paçin zënë | |
| admirative | present | zënkam | zënke | zënka | zënkemi | zënkeni | zënkan |
| imperfect | zënkësha | zënkëshe | zënkësh | zënkëshim | zënkëshit | zënkëshin | |
| perfect | paskam zënë | paske zënë | paska zënë | paskemi zënë | paskeni zënë | paskan zënë | |
| past perfect | paskësha zënë | paskëshe zënë | paskësh zënë | paskëshim zënë | paskëshit zënë | paskëshin zënë | |
| imperative | present | — | zër | — | — | zini | — |
| 1) indicative future identical with conditional present 2) indicative future perfect identical with conditional perfect | |||||||
Derived terms
Related terms
Etymology 3
Likely related to zemër (“heart”).
- Meyer connected zemër and Arbëresh zë with the verb zë (“to seize”), assuming the semantic development “seizing” → “understanding” → “soul” → “heart”.[12]
- Jokl connected the two nouns with Ancient Greek εὐθηνέω (euthēnéō, “to thrive; bloom”) and other derivatives of an Indo-European root *gʷʰen- “to swell; abound”. He assumed an original meaning “soul”, subsequently extended to “heart”. Neri questions the proposed semantic development from swelling through blowing and breath to soul.[13][14]
- Neri instead proposes an original meaning “heart”, deriving the underlying noun from Late Proto-Indo-European *gʷʰén-m-o- “the beating one”, belonging to *gʷʰen- (“to strike; kill”). This would have developed through Pre-Proto-Albanian *džémma- and Proto-Albanian *dzemə to Common Albanian *zẽm “heart”.[14]
- Under this explanation, the definite accusative *zẽmënë > *zẽmnë > *zẽnë supplied a remodeled base *zẽn, subsequently *zẽ. Arbëresh then changed nasal *ẽ to ë and reinterpreted the noun as feminine in -ë, yielding zë “soul”. The related adjective *zẽmerë “pertaining to the heart” was substantivized as zemër, taking over the older noun’s meaning “heart”.[14]
The Arbëresh forms are zë (definite zëa) and the recharacterized zëe (definite zëja).[15]
Noun
zë
References
- ^ De Vaan, Michiel (2024), “The accusative singular of demonstratives and interrogatives in Albanian”, in Indo-European Linguistics, volume 12, pages 225–253, especially page 247, citing Neri (2020), DPEWA, s.v. “zē, -ri”.
- ^ Meyer, Gustav (1891), Etymologisches Wörterbuch der albanesischen Sprache, Strasbourg: Trübner, page 483; cited in Orel (1998), pages 521–522.
- ^ Orel, Vladimir (1998), Albanian Etymological Dictionary, Leiden–Boston–Cologne: Brill, pages 521–522, s.v. “zë ~ zâ” ‘voice’.
- ^ Camarda, Demetrio (1864), Saggio di grammatologia comparata sulla lingua albanese, Livorno: Successore di Egisto Vignozzi, page 85; cited in Orel (1998), page 521.
- ^ Pedersen, Holger, in Zeitschrift für vergleichende Sprachforschung, volume 38, page 403; cited in Orel (1998), page 521.
- ↑ 6.0 6.1 6.2 6.3 6.4 6.5 Neri, Sergio (2022), “Zur Wortbildung und Etymologie von aalb. (i) rī ‚jung; neu‘, kā ‚haben‘, kruo ‚Quelle; Brunnen‘, zẽ ‚ergreifen‘ und ȳll ‚Stern‘”, in Akte të Kuvendit Ndërkombëtar të Studimeve Albanologjike, volume II: Gjuhësi dhe antropologji, Tirana: Akademia e Shkencave e Shqipërisë, pages 11–28, especially 18–21.
- ^ Meyer, Gustav (1891), Etymologisches Wörterbuch der albanesischen Sprache, Strasbourg: Trübner, page 483.
- ^ Çabej, Eqrem (1956), “Über einige mit z- anlautenden Wörter des Albanischen”, in Zeitschrift für Phonetik und Allgemeine Sprachwissenschaft, volume 9, pages 221–222.
- ^ Wiedemann, Oskar (1902), “Etymologien”, in Beiträge zur Kunde der indogermanischen Sprachen, volume 27, page 202.
- ^ Orel, Vladimir (1998), Albanian Etymological Dictionary, Leiden–Boston–Cologne: Brill, page 521, s.v. “zë ~ zâ”.
- ^ Matzinger, Joachim (2006), Der altalbanische Text Mbsuame e Krështerë (Dottrina Cristiana) des Lekë Matrënga von 1592. Eine Einführung in die albanische Sprachwissenschaft, Dettelbach: Röll, page 179.
- ^ Meyer, Gustav (1891), Etymologisches Wörterbuch der albanesischen Sprache, Strasbourg: Trübner, page 483; discussed in Neri, DPEWA, s.v. “zemër”.
- ^ Jokl, Norbert (1937), “Ein Beitrag zur Lehre von der alb. Vertretung der idg. Labiovelare”, in Mélanges linguistiques offerts à M. Holger Pedersen à l’occasion de son soixante-dixième anniversaire, pages 128, 138; discussed in Neri, DPEWA, s.v. “zemër”.
- ↑ 14.0 14.1 14.2 Neri, Sergio (2022), “zemër”, in DPEWA. Digitales Philologisch-Etymologisches Wörterbuch des Altalbanischen, entry.
- ^ Giordano, Emanuele (2000), Fjalor i arbëreshëve të Italisë. Dizionario degli albanesi d’Italia, page 567; cited in Neri, DPEWA, s.v. “zemër”.
Further reading
- FGJSSH: Fjalor i gjuhës së sotme shqipe [Dictionary of the modern Albanian language][1], 1980
- Jani Thomai et al. (2006), “zë”, in FGJSH: Fjalor i gjuhës shqipe [Dictionary of the Albanian language] (in Albanian), Tiranë: Akademia e Shkencave e Shqipërisë
- Newmark, Leonard (1999), “zë”, in Oxford Albanian-English Dictionary, Oxford: Oxford University Press
- Albanian terms with IPA pronunciation
- Albanian terms inherited from Proto-Indo-European
- Albanian terms derived from Proto-Indo-European
- Albanian terms inherited from Proto-Albanian
- Albanian terms derived from Proto-Albanian
- Albanian lemmas
- Albanian nouns
- Albanian masculine nouns
- Albanian dated terms
- Albanian verbs
- Arbëresh Albanian