ależ

See also: alez and alez.

Old Polish

Etymology

    From ale + -ż. First attested in the 15th century.

    Pronunciation

    • IPA(key): (10th–15th CE) /alʲɛ(ː)ʃ/
    • IPA(key): (15th CE) /alʲɛʃ/, /alʲeʃ/

    Conjunction

    ależ

    1. (emphatic, attested in Greater Poland) but
      • 1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 83:
        Tha pany przeczyw themu... nycz nye rzekla..., alesz po szmyerczy yego przyszla przed gayny szad
        [Ta pani przeciw temu... nic nie rzekła..., ależ po śmierci jego przyszła przed gajny sąd]
    2. (attested in Lesser Poland) until
      • 1937 [End of the 15th century], Józef Birkenmajer, editor, Bogarodzica dziewica. Analiza tekstu, treści i formy‎[1], number D, Częstochowa:
        Yensze trudy czyrpyal beszmyernye, yeszczecz byl nye przyszpial zawyernye, alesz sząm bog z marthwych wsthąl
        [Jenże trudy cirpiał bezmiernie, jeszczeć był nie przyśpiał zawiernie, ależ sam Bog zmartwychwstał]
      • Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa‎[2], page 89:
        Mieszkajże tam, ależ (donec) cie ja wzowę
        [Mieszkajże tam, ależ (donec) cie ja wzowę]
    3. (attested in Lesser Poland) if not
      • 1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter]‎scan transliteration, transcription, numbers 126, 2, Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament]:
        Alesz gospodzyn strz[e]dz bødze masta (nisi... custodierit), we prosznoscz czynø, gysz strzegø gego
        [Ależ Gospodzin strz[e]c będzie miasta (nisi... custodierit), we prozność czują, jiż strzegą jego]
    4. unless
      • Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa‎[3], page 182:
        *W swej sekci[e] albo zakonu nikogo nie przyjęli, jedno ależ rok służył (nisi sub anni probatione)
        [K swej sekci[e] albo zakonu nikogo nie przyjęli, jedno ależ rok służył (nisi sub anni probatione)]
    5. (attested in Silesia) The meaning of this term is uncertain.
      • 1927 [1471], Jan Fijałek, editor, Cyzjojan kłobucki‎[4], Kłobuck, page 443:
        Vye alesz Vlian, Pyotr y Maczk, ysz szly luthi
        [Wie ależ Ulijan, Piotr i Maćk, iż zły luty]

    Particle

    ależ

    1. used to introduce a new, conflicting fact, but
      • Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa‎[5], page 255:
        *Iżebyli wiedzieli, ktorego sie czasu to miało stać, nie leżeliby tamo, aleby ależ na ten czas przyszli (ad certam horam convenirent tantum si sciretur)
        [Iże [by] byli wiedzieli, ktorego sie czasu to miało stać, nie [leże]liby tamo, ale by ależ natenczas przyszli (ad certam horam convenirent tantum si sciretur)]

    Descendants

    • Polish: ależ, alez (Masuria, Warmia)
    • Silesian: ależ

    References

    Polish

    Alternative forms

    Etymology

      Inherited from Old Polish ależ. By surface analysis, ale + -ż.

      Pronunciation

       
      • IPA(key): /ˈa.lɛʂ/
      • Audio:(file)
      • Rhymes: -alɛʂ
      • Syllabification: a‧leż

      Particle

      ależ

      1. (emphatic) used at the beginning of a sentence for emphasis
        Synonym: ale
      2. (emphatic) used at the beginning of a sentence; similar in meaning to the English "hey, not so fast", especially when used multiple times
        Synonym: ale
      3. (Middle Polish) that much, so, so much so; emphasizes the scale of a quality
        Synonym: aż
      4. (Middle Polish) only, merely
        Synonyms: jedynie, tylko

      Conjunction

      ależ

      1. (Middle Polish) until
        Synonyms: aż, dopóki nie
      2. (Middle Polish) if not, unless
        Synonym: chyba że
      particle

      Further reading

      • “ależ”, in Wielki słownik języka polskiego‎[6] (in Polish), Instytut Języka Polskiego PAN
      • “ależ”, in Polish dictionaries at PWN‎[7] (in Polish)
      • Maria Renata Mayenowa, et al., editors (2010-2023), “ależ”, in Słownik Polszczyzny XVI Wieku [A Dictionary of 16th Century Polish]
      • J. Karłowicz, A. Kryński, W. Niedźwiedzki, editors (1900), “ależ”, in Słownik języka polskiego (in Polish), volume 1, Warsaw, page 24
      • Zofia Stamirowska (1987-2024), “ależ”, in Anna Basara, editor, Słownik gwar Ostródzkiego, Warmii i Mazur, volume 1, Zakład Narodowy im. Ossolińskich Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, →ISBN, page 121

      Silesian

      Etymology

        Inherited from Old Polish ależ. By surface analysis, ale + -ż.

        Pronunciation

        • IPA(key): /ˈa.lɛʂ/
        • Audio:(file)
        • Rhymes: -alɛʂ
        • Syllabification: a‧leż

        Particle

        ależ

        1. (emphatic) used at the beginning of a sentence for emphasis

        Further reading